Ana Sayfa            Diksiyon Sayfası

2. DERS

Herhangi bir konuda fazla bilgili olmak, uzmanlaşmış olmak ya da kültürlü , görgülü ve deneyimli olmak tek sorunumuz olmamalı.Çünkü bunları dışa yansıtmadıktan , düşünceleri derli toplu bir şekilde sıraya koyup sözle ya da yazıyla anlatamadıktan sonra güçlük ortadadır.Bunun için de dilin kuralları ve yapısı iyi bilinmelidir.Bu bağlamda dilimizi tanımaya çalışalım.

Ses Bilgisi İyi Bilinmelidir

Ses Bilgisi , seslerin amaca uygun olarak söyleniş ve yazışlarını , vurgu ve tonlamayı anlatan bilgilerin tümüdür.

Türkçe’nin Ses Özellikleri

Türkçe’nin ses dizgesini 29 harf oluşturur. Bu 29 ses çıkışlarına göre ikiye ayrılır.

      Ünlüler

Türkçe'de ünlüler sekiz tanedir: a e ı i o ö u ü

Ünlüler birer “ses”tir.Ses yolunda bir engele uğramadan çıkarlar ve tek başlarına okunup hece olurlar.

Ünlülerin Bölümlenmesi

Ünlüler şöyle bölümlenirler:

1- Söylenirken dilin durumuna ve sesin çıkış özelliğine göre

Kalın ünlüler : a ı o u

İnce ünlüler : e i ö ü

2- Alt çenenin durumuna göre

Geniş ünlüler : a e o ö

Dar ünlüler : ı i u ü

3- Dudakların durumuna göre:

Düz ünlüler: a e ı i

Yuvarlak ünlüler: o ö u ü

Ünlülerin bölümlerini şu çizelgede göstermek mümkün:

Ünlü Uyumları

Büyük Ünlü Uyumu

Türkçeyi başka dillerden ayıran bu temel özellik aynı zamanda dilimizin temel niteliklerinden en güçlü olanıdır.

Bu kural son derece kolaydır.

Türkçe bir sözcüğün ilk hecesinde kalın bir ünlü yer almışsa , ondan sonra gelen bütün hecelerin de kalın  , ince bir ünlü yer almışsa sonraki hecelerin de ince ünlülerle sürüp gitmesi gerekir.Örneğin :

Gündüz, yarın, çiçekler, görmez misiniz?...

Türkçe sözcüklerden sonra gelen ünlüler öncekilere uyarlar. Ancak

Kalem, televizyon, insan, müsaade, aile, kitap …v.b.dilimize yabancı dillerden geldikleri için bu kurala aykırıdırlar.

Anne, kardeş, elma, şişman, hadi... gibi sözcükler de Türkçe oldukları halde kimi nedenlerden ötürü incelmişlerdir ve büyük ünlü uyumuna aykırıdırlar.

Türkçede ekler, sözcüklerin son hecelerine uyarlar.

Örneğin:

Okullar, öğrenciler, okurdu, gelirdi, okumuş, gelmiş... gibi. Ancak;

Görüyor, geliyor, okurken, akşamki, sabahleyin, yeşilimtrak... örneklerindeki -yor, -ki, -ken, -leyin, (i)mtırak ekleri büyük ünlü uyumuna aykırıdır.

Küçük Ünlü Uyumu

Ünlülerin düzlük-yuvarlaklık, darlık-genişlik bakımlarından oluşan uygunluğudur.

a) Türkçe sözcüklerde düz ünlüler (a e ı i)’den sonra düz ünlüler gelir. Başka bir ifadeyle düz ünlüler (a e ı i)'den sonra yuvarlak ünlüler (o ö u ü) gelmez. Örneğin:

Yalnız, bunların, ekinin, avcılar

Ayrı yazılan "de" bağlacı ile,"mi?" soru eki de öncül sözcüklere uyarlar.

NOT Kimi ünsüzlerin etkisiyle bu kurala aykırı birkaç örnek ortaya çıkmıştır. Çamur, yağmur, kavurmak, avuç... gibi.

Türkçe bir sözcükte yuvarlak ünlüden sonra gelen hecenin ünlüsü, ya dar yuvarlak ya da geniş düz olur.

Örneğin: Çoktan, öğretmen, üzümler, ordular... gibi.

Horoz, ümit, doktor, alkol... gibi yabancı kökenli sözcükler küçük ünlü uyumuna aykırıdır.

NOT: "-ki" ekinin büyük ünlü uyumuna aykırı olduğunu gördük. Ne var ki, son hecesinin ünlüsü "ü" olan sözcüklerde küçük ünlü uyumuna göre değişir.

Dünkü, Gönül'ünkü. öbürkü... gibi.

Bileşik sözcüklerde ünlü uyumu aranmaz. Bileşik sözcüğü oluşturan her sözcük kendi ses bağımsızlığını korur:

Akdeniz, hanımeli, binbaşı, yeşilırmak...

Kısa ve Uzun Ünlüler

Uzunluk ve kısalık bakımından ünlüler iki çeşittir.

Okullar, gelecektir, yazıyordu, bilecekmiş... sözcüklerinin hecelerini söylerken hiçbirini daha fazla çekerek uzatmıyoruz. Ama kafiye, daire, maden, suret... sözcüklerinin birinci heceleri uzatılarak söylenir. Yine terazi, tersane, hikâye, adalet... sözcüklerinin de ikinci heceleri uzatılır. İstiklal, askerîsözcüklerinin de üçüncü heceleri uzatılır. Bu şekilde uzatılarak söylenen hecelerin ünlüleri uzun, ötekiler kısadır.

İçinde uzun hece bulunan sözcükler yabancı dillerden gelmedir. Türkçe sözcüklerde, genel olarak, uzun hece yoktur.

Geniş Ünlü Daralması

Fiil kök veya gövdelerine, "yor" eki gelince kök ya da gövdelerin sonundaki "a - e" geniş ünlüleri darlaşarak "ı - i" olur:

Kayna-kaynıyor, bekle-bekliyor, başla-başlıyor

Darlaşan bu ünlüler iki yuvarlak ünlü (o ö u ü) arasına gelirse, "u - ü" olur:

yokla-yokluyor, kokla-kokluyor, gürle-gürlüyor

Bunların dışında "y"'nin darlaştırma etkisi yazıda gösterilmez.

Yalnız konuşmada darlaşan ünlüler

-e, - en, -ecek , -erek gibi eylem ve eylemsi türeten ekler ünlülerle biten gövdelere ulandığında, Türkçede İki ünlü yan yana gelmeyeceği için, aralarına "y" kaynaştırma harfi girer. Bu harf kendinden önceki ünlüyü konuşmada darlaştırır:

kokluya kokluya, bekliyen, arıyacak, dinliyerek...

"-ebilmek", "edurmak"...la kurularak bitişik yazılan yeterlik ile sürerlik fiillerinin gövdelerine gelen "y" kaynaştırma harfi de kendinden önce gelen geniş ünlüleri konuşmada darlaştırır:

Anlıyabilme, bekliyedur

Şimdiki zaman kiplerinden başka yerlerde yazıya geçirilmeyen "y"nin bu darlaştırma durumu söyleyiş ile yazılış arasında bir ayrılık ortaya çıkarır. Görelim:

Sözcüğün aslı               Yazılışı               Söylenişi  okunuşu

Kayna-y-acak           kaynayacak             kaynıyacak

Gel-me-y-erek          gelmeyerek              gelmiyerek

Anla-y-an                  anlayan                     anlıyan

Salla-y-abilmek        sallayabilmek           sallıyabilmek

Başla-y-adurun         başlayadurun            başlıyadurun

Demek ve yemek fiillerinden bu eklerle türeyen sözcüklerde "y"nin darlaştırma etkisi yazıda da geçerlidir.

Sözcüğün aslı           Yazılışı                  Söylenişi – okunuş