Ana Sayfa
Diksiyon Sayfası
SİTE YAPIMCISININ RİCASI
Bu siteyi planladığımda küçük bir site
olarak düşünmüştüm ama band genişliği limitini arttırmak zorunda kaldım. Sitenin
yıllık maliyetini karşılayabilmek amacıyla reklam koydum. Ancak reklemlerın
gelir getirebilmesi için tıklanmaları gerekiyordu. Yeterince tıklama alamadığım
için maliyetin sadece yüzde onu karşılanabilmiştir. Geliriyle yarı aç, yarı tok
yaşayan bir insanım. Buna rağmen -bu sitede eğer bir hizmet verebiliyorsam-
hizmetlerimi ücretsiz sunmak temel amacımdır. "Konuşmada Ses Eksikliği
Yöntemleri" kendi buluşumdur. Bunu bile ücretsiz olarak herkesin yararına
sundum. Yalnız şartlar böyle devam ettiği takdirde 2010 yılında siteyi kapatmak
zorunda kalacağım. Bu yıl da limit yükseltemeyeceğim. Bu siteden
yararlandıklarını düşünenlerden ricam: "ÖRTÜLÜ CİNAYET" romanımı okumaları ve
başkalarına da tavsiye etmeleridir. En azından bu şekilde desteğinizi umuyorum.
Romanın kitapyurdu.com fiyatı 3.00 YTL, raf fiyatı 5.00 YTL'dir. Desteğinizi
esirgemeyeceğinizi umuyorum. Romandan alıntıları ana sayfa,
roman, örtülü cinayet
sayfalarında bulabilirsiniz. Tamamı 272 sayfadır. Sevgilerimle. Kenan Aydın
2. DERS
Herhangi bir konuda fazla bilgili olmak ,
uzmanlaşmış olmak ya da kültürlü , görgülü ve deneyimli olmak tek
sorunumuz olmamalı.Çünkü bunları dışa yansıtmadıktan , düşünceleri derli
toplu bir şekilde sıraya koyup sözle ya da yazıyla anlatamadıktan sonra
güçlük ortadadır.Bunun için de dilin kuralları ve yapısı iyi bilinmelidir.Bu
bağlamda dilimizi tanımaya çalışalım.
Ses Bilgisi İyi Bilinmelidir
Ses Bilgisi ,
seslerin amaca uygun olarak söyleniş ve yazışlarını , vurgu ve tonlamayı
anlatan bilgilerin tümüdür.
Türkçe’nin Ses
Özellikleri
Türkçe’nin
ses dizgesini 29 harf oluşturur.Bu 29 ses çıkışlarına göre ikiye ayrılır.
Ünlüler
Türkçede
ünlüler sekiz tanedir:a e ı i o ö u ü
Ünlüler birer
“ses”tir.Ses yolunda bir engele uğramadan çıkarlar ve tek başlarına okunup
hece olurlar.
Ünlülerin Bölümlenmesi
Ünlüler şöyle bölümlenirler:
1-Söylenirken dilin durumuna ve sesin çıkış
özelliğine göre
Kalın ünlüler : a ı o u
İnce ünlüler : e i ö ü
2-Alt çenenin durumuna göre
:
Geniş ünlüler : a e o ö
Dar ünlüler : ı i u ü
3-Dudakların durumuna göre:
Düz ünlüler
: a e ı i
Yuvarlak ünlüler
: o ö u ü
Ünlülerin bölümlerini şu
çizelgede göstermek
mümkün:
Büyük Ünlü Uyumu
Türkçeyi başka dillerden ayıran bu temel
özellik aynı
zamanda
dilimizin temel niteliklerinden en güçlü olanıdır.
Bu kural son
derece kolaydır.
Türkçe bir
sözcüğün ilk hecesinde kalın bir ünlü yer almışsa , ondan sonra gelen bütün
hecelerin de kalın , ince bir ünlü
yer almışsa sonraki hecelerin de ince ünlülerle sürüp gitmesi
gerekir.Örneğin :
Gündüz , yarın ,
çiçekler , görmez misiniz?...
Türkçe sözcüklerden sonra gelen
ünlüler öncekilere uyarlar.Ancak;
Kalem,televizyon,insan,müsaade,aile,kitap…v.b.dilimize yabancı
dillerden geldikleri için bu kurala aykırıdırlar.
Anne, kardeş, elma, şişman, hadi...
gibi sözcükler de Türkçe oldukları halde kimi nedenlerden ötürü
incelmişlerdir ve büyük ünlü uyumuna aykırıdırlar.
Türkçede ekler, sözcüklerin son
hecelerine uyarlar.
Örneğin:
Okullar, öğrenciler, okurdu, gelirdi,
okumuş, gelmiş... gibi.Ancak;
Görüyor,
geliyor, okurken,
akşamki, sabahleyin,
yeşilimtrak...
örneklerindeki -yor, -ki, -ken, -leyin, (i)mtırak
ekleri büyük ünlü uyumuna aykırıdır.
Küçük Ünlü Uyumu
Ünlülerin düzlük-yuvarlaklık,
darlık-genişlik bakımlarından oluşan uygunluğudur.
a) Türkçe sözcüklerde düz ünlüler (a
e ı i )’den sonra düz
ünlüler gelir. Başka bir ifadeyle
düz ünlüler (a
e ı i)'den sonra
yuvarlak ünlüler (o ö u ü) gelmez. Örneğin:
Yalnız, bunların,
ekinin, avcılar...
Ayrı yazılan "de" bağlacı ile,"mi?" soru eki de
öncül sözcüklere uyarlar.
NOT: Kimi ünsüzlerin etkisiyle bu kurala aykırı birkaç örnek
ortaya çıkmıştır.
Çamur, yağmur,
kavurmak,avuç... gibi.
b)
Türkçe bir sözcükte yuvarlak ünlüden sonra gelen
hecenin ünlüsü, ya dar yuvarlak ya da
geniş düz olur.
Örneğin:
Çoktan, öğretmen, üzümler, ordular...
gibi. Horoz, ümit,
doktor, alkol,,,
gibi yabancı kökenli sözcükler küçük ünlü uyumuna aykırıdır.
NOT:
"-ki"
ekinin büyük ünlü uyumuna aykırı olduğunu gördük. Ne var ki, son hecesinin
ünlüsü "ü" olan sözcüklerde küçük ünlü uyumuna
göre değişir.
Dünkü, Gönül'ünkü. öbürkü...
gibi.
Bileşik sözcüklerde ünlü uyumu
aranmaz. Bileşik sözcüğü oluşturan her sözcük kendi ses bağımsızlığını
korur:
Akdeniz, hanımeli, binbaşı,
yeşilırmak...
Kısa ve Uzun Ünlüler
Uzunluk ve kısalık bakımından
ünlüler iki çeşittir.
Okullar, gelecektir, yazıyordu, bilecekmiş,,.
sözcüklerinin hecelerini söylerken hiçbirini daha fazla çekerek uzatmıyoruz.
Ama
kafiye, daire, maden, suret...
sözcüklerinin birinci heceleri uzatılarak söylenir. Yine
terazi, tersane, hikâye, adalet...
sözcüklerinin de ikinci heceleri uzatılır.
İstiklal, askerî
sözcüklerinin de üçüncü heceleri uzatılır. Bu şekilde uzatılarak söylenen
hecelerin ünlüleri uzun, ötekiler kısadır.
İçinde uzun hece bulunan
sözcükler yabancı dillerden gelmedir. Türkçe sözcüklerde, genel olarak,
uzun hece yoktur.
Geniş Ünlü Daralması
Fiil kök veya gövdelerine,
"yor"
eki gelince kök ya da gövdelerin sonundaki "a - e"
geniş ünlüleri darlaşarak "ı - i"
olur:
Kayna-kaynıyor,
bekle-bekliyor,
başla-başlıyor
Darlaşan bu ünlüler iki
yuvarlak ünlü (o ö u ü) arasına
gelirse, "u -
ü" olur:
yokla-yokluyor,
kokla-kokluyor,
gürle-gürlüyor...
Bunların dışında "y'"nin darlaştırma etkisi yazıda
gösterilmez.
Yalnız konuşmada
darlaşan ünlüler:
-e, -en, -ecek,
-erek
gibi eylem ve eylemsi türeten ekler ünlülerle biten gövdelere ulandığında,
Türkçede İki ünlü yan yana gelmeyeceği için, aralarına "y" kaynaştırma harfi girer.
Bu harf kendinden önceki
ünlüyü konuşmada darlaştırır:
kokluya kokluya, bekliyen, arıyacak, dinliyerek...
"-ebilmek,
edurmak..."la
kurularak bitişik yazılan yeterlik ile sürerlik fiillerinin gövdelerine
gelen "y" kaynaştırma harfi de
kendinden önce gelen geniş ünlüleri
konuşmada darlaştırır:
Anlıyabilme, bekliyedur...
Şimdiki zaman kiplerinden
başka yerlerde yazıya geçirilmeyen "y”nin bu darlaştırma durumu söyleyiş ile yazılış arasında bir
ayrılık ortaya çıkarır. Görelim:
Sözcüğün aslı
Yazılışı
Söylenişi
okunuşu
Kayna-y-acak
kaynayacak kaynıyacak
Gel-me-y-erek
gelmeyerek gelmiyerek
Anla-y-an
anlayan anlıyan
Salla-y-abilmek
sallayabilmek sallıyabilmek
Başla-y-adurun
başlayadurun başlıyadurun
Demek ve
yemek
fiillerinden bu eklerle türeyen sözcüklerde "y“nin darlaştırma etkisi yazıda
da geçerlidir.
Sözcüğün aslı
Yazılışı Söylenişi
– okunuş
Ye-y-ecek
yiyecek yiyecek
Ye-y-ebİlmek
yiyebilmek
yiyebilmek
De-y-ememiş
diyememiş
diyememiş
Kimi durumlarda "y'"nin darlaştırma işlevi konuşmalarda da
pek sezilmez.Örneğin:
Emir kiplerinde:
Aramayın,
söyleyiniz,
konuşmayınız...
idi,
İmiş, İse ek
fiilleriyle olan birleşmelerde:
Gelseydi, göreymiş...
ile edat
ya da
bağlacıyla birleşmede:
Arabayla, babayla,
masayla...
-ici
ekiyle fiil tabanlarından türemiş sıfatlarda:
söyleyici,
dinleyici,
koklayıcı...
Ad
çekimlerinde:
A ÜNLÜSÜYLE İLGİLİ ALIŞTIRMA:
Aç at yol almaz, aç it av almaz.
Ağlarsa anam ağlar, gerisi yalan ağlar.
Sular çağlar, buzağı ağlar; bu sevdalar yürek dağlar.
hakim hakem, yarın yarın rakiplerimizle demokrasi ve laiklik dersine devam
edecek.
Nâlân nâhoş nânesiyle gâh rüzgâra gâh lâleye nâneler verdi.
Cahit'in kâsesine Nâdir'in kâtibi kâğıt koydu.
Zarif Halit, zamkçı zavallı Sait'e, Hakkâri'de zalimlik etti.
E ÜNLÜSÜYLE İLGİLİ
ALIŞTIRMALAR:
Ekmeği ekmekçiye ver, bir ekmek de üste ver.
Erkek mekteplerinde elemeler gelecek sene beşer derstenmiş.
Mermerciler, berbere erken geldiler.
Zengin Erdem, sendikada eldiven, elbise, mendil ve şemsiyenin önemli olduğuna
değinecek.
Beni en beğenen hep benim, beni en beğenen kendi kendimim.
Gece penceredeki benekli tekir kedi, tenceredeki etini kendi kendine yedi.
Kenya Büyükelçiliği, genç hakemlere renkli kalem verdi.
Hem Cem, hem Cem, hem de Emre mühendistir.
Eğer eğitim eğitsel nitelik taşımıyorsa eğitmen eşref ne etsin?
I ÜNLÜSÜYLE İLGİLİ
ALIŞTIRMALAR:
Ilgazlı Işık, ılıcalarda ıslıkla ısına
ısına ılık ıhlamur ısıttı.
Irgat, Kızılırmak Irmağı'nda ıslak ıvır zıvırını ısıta ısıta ısındı.
Yığınaklara çığ gibi sığınaklar yığıldı.
Iğdır'ın ığıl ığıl akan ılıman ırmağını Kırgızlara anlattı.
Yakındaki kaplıcada sığırcıklar çatılara yığılmış.
Bıyıklı bıkkın pısırık, ılık ırmağın akışını ırgatlara anlattı.
İ ÜNLÜSÜYLE İLGİLİ
ALIŞTIRMALAR:
İş
ister, işten kaçar.
İstediğini söyleyen istemediğini işitir.
İbrik ve irmik imal eden incirlili iblis İbiş'in ilikleri iyice inceldi.
İpeği imal eden imparator, İsmail'i izledi.
İçişleri Bakanı, ivedilikle istifasını ileteceğine yemin etti.
O ÜNLÜSÜYLE İLGİLİ
ALIŞTIRMALAR:
Olmaz olmaz deme, olmayacak
dediğin oluyor.
Oruçlu oduncu oluklu okunu oflaya oflaya orduya doğrulttu.
Lôndra yolundaki lôş evde nohut noksan lôkmadır.
Âlkôlik lôrt, lôkantanın lôcasında lôkumları lôkma lôkma yuttu.
Psikolôg, Türkolôg, Etimolôg ve Antropolôglar meteorolôji tahmininden dolayı
Hôllânda'da toplandı.
Doğramacı, oğlu doğduğu zaman doğru yoğurtçuya koşmuş.
Ö ÜNLÜSÜYLE İLGİLİ
ALIŞTIRMALAR:
Öküz ölür gönü kalır, yiğit
ölür ünü kalır.
Önce öfkeyle öttüğünden Ökkeş'i görmedi.
Öğretmen öğleyin öğrencilere dört öğeden oluşan öğütleri söylemiş.
Öğretmen, özer öğretimde örnek çalışmalara destek oldu.
Ödemişli ödlek Ömer, öksürüklü Özdemir'in öküzüyle ördeğini öldürmüş.
U ÜNLÜSÜYLE İLGİLİ
ALIŞTIRMALAR:
Uyku uyku getirir, uyku
dert bitirir.
Umdum umdum, geri yumdum.
Hükûmet, hukuka aykırı hareket eden mahkûmları sükûnete davet etti.
Uluborlulu Ufuk, utangaç Ulaş'la uğraşmaktan usandı.
Uzun burunlu umutsuz kulun mumunu, mumsuz kuytudan ateşlediler.
Ü ÜNLÜSÜYLE İLGİLİ
ALIŞTIRMALAR:
Üzüm üzüme baka baka
kararır.
Ülker, üzüntüsünden üzüm üzüm üzüldü.
Ürgüplü Hüseyin, üzüm üzüm üzülen, süzüm süzüm süzülen üzümcüye üzüldü.
Üzüntüden üşüdüğünün ürediğini, ürpererek ünlü ünlenmesiyle ünledi.
Diksiyon Eğitimi Sayfası
<<<önceki
sonraki>>>